(Lakvahinbi) – මාස තුනකට අධික කාලයක් තිස්සේ පැවැති දැඩි යුදමය නොසන්සුන්තාව නිමා කරමින් අමෙරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඉරානය ඩිජිටල් තාක්ෂණය ඔස්සේ ඓතිහාසික සාම අවබෝධතා ගිවිසුමකට අත්සන් තබා තිබේ. මෙම පියවරත් සමඟ ගෝලීය බලශක්ති සැපයුමේ තීරණාත්මක සන්ධිස්ථානයක් වන හෝමෝස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) නෞකා ගමනාගමනය සඳහා අර්ධ වශයෙන් විවෘත කිරීමට පියවර ගෙන ඇති අතර, ලෝක වෙළඳපොළේ බොරතෙල් මිල ද කැපී පෙනෙන ලෙස පහත වැටී ඇත.
දෙරට අතර පවතින සටන් විරාමය තවත් දින 60කින් දීර්ඝ කෙරෙන මෙම සාම ගිවිසුම පිළිබඳව පළමු වරට නිල වශයෙන් අනාවරණය කළේ අමෙරිකානු උප ජනාධිපති ජේ. ඩී. වෑන්ස් (J.D. Vance) විසිනි.
“අපි ඊයේ දිනයේදී ඩිජිටල් තාක්ෂණය ඔස්සේ මෙම ගිවිසුමට අත්සන් තබා අවසන් කළා. මෙම එකඟතාව ඊශ්රායල ජනතාවට, ගල්ෆ් කලාපයට මෙන්ම අමෙරිකානු සහ ඉරාන වැසියන්ට වඩාත් යහපත් සහ සුරක්ෂිත අනාගතයක් උදාකර දෙනු ඇතැයි අප විශ්වාස කරනවා,” යැයි උප ජනාධිපතිවරයා ප්රකාශ කළේය.
මේ අතර, G7 රාජ්ය නායක සමුළුව සඳහා ප්රංශයට පැමිණ සිටින අමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් ද මෙම සුභවාදී පුවත මාධ්ය වෙත තහවුරු කළේය. හෝමෝස් සමුද්ර සන්ධියේ අටවා ඇති මුහුදු බෝම්බ ඉවත් කිරීමේ කටයුතු මේ වන විටත් සිදුවන බවත්, එළඹෙන සිකුරාදා වන විට එය සම්පූර්ණයෙන්ම විවෘත කිරීමට හැකි වනු ඇති බවත් ජනාධිපතිවරයා සඳහන් කළේය.
කෙසේ වෙතත්, ඉරානයට පනවා ඇති ආර්ථික සම්බාධක වහාම ඉවත් නොකරන බව අවධාරණය කළ ජනාධිපති ට්රම්ප්, “ඔවුන් නිවැරදි දේ කරමින්, යහපත් ලෙස කටයුතු කළහොත් පමණක් ඉදිරියේදී සම්බාධක ඉවත් කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරනවා” යැයි පැවසීය. ගිවිසුමේ සවිස්තරාත්මක කොන්දේසි නුදුරේදීම මාධ්ය වෙත නිකුත් කිරීමට නියමිතය.
ටෙහෙරාන අගනුවර සිට අදහස් දැක්වූ ඉරාන විදේශ අමාත්ය අබ්බාස් අරක්චි (Abbas Araghchi) කියා සිටියේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීමත් සමඟ අමෙරිකා – ඉරාන යුද්ධය අවසන් වූ බවයි. ලබන සිකුරාදා සිට මෙම ගිවිසුම නිල වශයෙන් ක්රියාත්මක වන අතර දෙරට අතර ගැටලු විසඳා ගැනීම සෙමින්, අදියර දෙකක් යටතේ සිදු කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.
පළමු අදියර යටතේ හෝමෝස් සමුද්ර සන්ධිය සම්පූර්ණයෙන් විවෘත කිරීම සහ යුද්ධයෙන් ඉරානයට සිදුවූ හානි ප්රතිසංස්කරණය කිරීම ප්රමුඛත්වය දරයි. දෙවැනි අදියර යටතේ ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩසටහන සහ ආර්ථික සම්බාධක ඉවත් කිරීම සම්බන්ධ සාකච්ඡා පැවැත්වීමට නියමිතය.
එසේම, මෙතැන් සිට ඊශ්රායලය විසින් ලෙබනනය ඉලක්ක කර ගනිමින් එල්ල කරන ඕනෑම ප්රහාරයක් මෙම සාම එකඟතාව උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස සලකන බව ද ඉරාන විදේශ අමාත්යවරයා අනතුරු ඇඟවීය.
අමෙරිකා-ඉරාන සාම ගිවිසුම මධ්යයේ වුවද, ලෙබනනය වෙත ප්රහාර එල්ල කිරීම ඊශ්රායලය විසින් තවදුරටත් අඛණ්ඩව සිදු කරමින් පවතී. ගිවිසුම සම්බන්ධයෙන් පළමු වරට අදහස් දක්වමින් ඊශ්රායල අගමැති බෙන්ජමින් නෙදන්යාහු දැඩි ස්ථාවරයක සිටිමින් කියා සිටියේ උතුරු ඊශ්රායලයේ ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් ලෙබනනයේ, ගාසා තීරයේ හෝ සිරියාවේ අල්ලාගත් කිසිදු ආරක්ෂිත කලාපයකින් තම බළකායන් ඉවත් කර නොගන්නා බවයි.
“ඉරානය න්යෂ්ටික අවියක් නිෂ්පාදනය කිරීම වැළැක්වීම මගේ ජීවිතයේ ප්රධානතම අරමුණක්. ගිවිසුම් තිබුණත් නැතත්, අප අල්ලාගත් ප්රදේශවල ආරක්ෂිත කලාප එලෙසම පවත්වාගෙන යනවා,” යැයි නෙදන්යාහු අවධාරණය කළේය.
වෙළඳපොළ ප්රතිචාරය ලෙස, ලෝක බොරතෙල් මිල ගණන් තවදුරටත් පහත වැටී තිබේ. බ්රෙන්ට් බොරතෙල් බැරලයක මිල අමෙරිකානු ඩොලර් 81කට ආසන්න මට්ටමකට පහත බැස ඇති අතර, වෙස්ට් ටෙක්සාස් ඉන්ටර්මීඩියට් (WTI) බැරලයක මිල ඩොලර් 78කට ආසන්න අගයක් දක්වා අඩුවී ඇත. යුද්ධය ආරම්භ වීමට පෙර මෙම මිල ගණන් ඩොලර් 68ත් 70ත් අතර පරාසයක පැවති බව වෙළඳපොළ දත්ත පෙන්වා දෙයි.
විශ්ලේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ හෝමෝස් සමුද්ර සන්ධිය සම්පූර්ණයෙන් විවෘත කිරීම සහ ගල්ෆ් කලාපයේ ආරක්ෂක අවදානම් අඩුවීම ලෝක බලශක්ති වෙළඳපොළට සහනදායී බලපෑමක් ඇති කළ හැකි බවයි.